Levenstestament of bewind: kan de rechter er alsnog overheen?

Het levenstestament wordt vaak aangeprezen als het middel om de kantonrechter buiten de deur te houden. Dat klopt in de meeste gevallen, maar het is geen garantie. Het is nuttig om te weten waar de grens ligt.

Twee verschillende systemen

Bewind is een wettelijke beschermingsmaatregel. De kantonrechter stelt je vermogen onder bewind en benoemt een bewindvoerder. Die legt jaarlijks rekening en verantwoording af aan de rechtbank en heeft voor grotere handelingen machtiging van de rechter nodig. Voor persoonlijke en medische zaken bestaat de parallelle maatregel mentorschap.

Een levenstestament is geen maatregel maar een volmacht die je zelf geeft. Jij kiest de persoon, jij bepaalt de bevoegdheden en er is geen rechter bij betrokken.

Het uitgangspunt

Als er een levenstestament is, ziet de kantonrechter in beginsel geen reden om bewind in te stellen. De redenering is eenvoudig: je hebt zelf in een voorziening voorzien, en de wettelijke maatregel is bedoeld voor situaties waarin dat niet is gebeurd.

Dat is ook zo beslist in zaken waarin kinderen die niet gevolmachtigd waren alsnog bewind aanvroegen. De rechter overwoog dat betrokkene bewust bepaalde kinderen had aangewezen en dat de volledige volmacht daarmee volstond. Het feit dat de andere kinderen daar niet in waren gekend, was geen reden om die keuze te overrulen.

Wanneer de rechter er wel overheen gaat

Er zijn omstandigheden denkbaar waarin het ondanks een volledige volmacht toch nodig is. De maatstaf is of het levenstestament nog de bescherming biedt die jij voor ogen had. De rechter toetst daarbij of de gevolmachtigde zich heeft gedragen als een behoorlijk handelend gevolmachtigde.

Situaties waarin dat misging:

• de gevolmachtigde had een groot deel van het spaargeld overgemaakt om te beleggen en kon het beweerde rendement niet aantonen
• de gevolmachtigde woonde in het buitenland en kon niet snel en adequaat aanwezig zijn, waardoor hij zijn rol feitelijk aan anderen overliet
• er was zodanig wederzijds wantrouwen tussen de kinderen dat de belangen van betrokkene onvoldoende beschermd waren

In dat laatste geval benoemde de kantonrechter een professionele bewindvoerder en mentor, dus geen van de kinderen.

Twee lessen daaruit

Kies iemand die er praktisch kan zijn. Een kind in Australië dat het van een afstand regelt, is juridisch prima gevolmachtigd en praktisch onbruikbaar. De rechter kijkt naar wat er feitelijk gebeurt.

Neem een voorkeur op voor het geval het toch gebeurt. Bepaal in je levenstestament wie tot bewindvoerder of mentor moet worden benoemd als er ondanks alles een maatregel komt. De rechter moet die voorkeur volgen, tenzij er gegronde redenen tegen zijn. In de zaak met het wederzijdse wantrouwen ontbrak zo'n bepaling, en dat is precies waarom er een buitenstaander kwam.

Wat je verder kunt doen

Bouw toezicht in, schrijf jaarlijkse verantwoording voor en wijs een opvolger aan. Een levenstestament dat zichzelf corrigeert, geeft de rechter geen aanleiding om in te grijpen. Dat is uiteindelijk de beste bescherming van je eigen keuze.