Wie krijgt de zorg voor jullie kinderen als jullie wegvallen?

Dit is de vraag waarvoor ouders naar de notaris komen en het is er eigenlijk niet één. Er zijn twee scenario's en de regels lopen ver uiteen. Wie ze op één hoop gooit maakt zich zorgen over het verkeerde ding.

Scenario 1: één van jullie valt weg

Dit is het waarschijnlijkste scenario en de uitkomst hangt volledig af van één vraag. Wie had het gezag?

Hadden jullie allebei gezag. Dan blijft de achterblijvende ouder het gezag houden en oefent die het vanaf dat moment alleen uit. Er is geen procedure nodig en er is niets te regelen. Voor de meeste gezinnen eindigt de vraag hier.

Had alleen de overleden ouder gezag. Dan is er formeel niemand meer met gezag en beslist de rechter hoe het verder gaat.

Dat klinkt onheilspellend en dat is het minder dan het lijkt. De positie van de overlevende juridische ouder is wettelijk sterk. Die ouder kan het gezag vragen en de rechter wijst dat verzoek toe, tenzij er gegronde vrees bestaat dat de belangen van het kind daardoor zouden worden verwaarloosd. Dat is een hoge drempel. Een grootouder die zich meldt is dus geen concurrerende kandidaat die naast die ouder komt te staan.

Wat er wel gebeurt is dat er een procedure nodig is op een moment waarop je die niet wilt. Dat kost tijd, geld en energie in de weken na een overlijden.

Wat je daaraan doet. Controleer of jullie allebei gezag hebben. Voor ongehuwde ouders is dat niet vanzelfsprekend. Sinds 1 januari 2023 leidt erkenning in de meeste gevallen automatisch tot gezamenlijk gezag. Is het kind vóór 1 januari 2023 erkend dan geldt die automatische koppeling niet en moet het gezamenlijk gezag alsnog worden aangevraagd bij de rechtbank. Dat kan digitaal met een formulier en daar is geen advocaat voor nodig.

Er zijn ook na 2023 situaties waarin uit een erkenning geen gezamenlijk gezag volgt. Ga er dus niet zonder meer van uit dat het geregeld is.

Twijfel je wie het gezag heeft dan kun je dat controleren via het gezagsregister of het juridisch laten beoordelen. Dit is de meest onderschatte handeling in dit hele artikel.

Scenario 2: jullie vallen allebei weg

Nu gaat het om voogdij. Er is geen ouder meer met gezag en er moet iemand komen die als voogd verantwoordelijk wordt voor de minderjarige en hem of haar juridisch vertegenwoordigt. Dat is niet hetzelfde als degene die het kind dagelijks verzorgt. Vaak valt dat samen en noodzakelijk is het niet.

Wijs je niemand aan dan beslist de rechter. Die kijkt naar het belang van het kind. Familieleden kunnen zich melden en niet iedereen die zich meldt is degene die jullie zouden kiezen. In een familie waarin de verhoudingen niet vanzelfsprekend zijn is dat een reëel risico.

Je kunt zelf een voogd aanwijzen en dat kan op twee manieren.

In het gezagsregister. Via een verzoek aan de rechtbank. Gratis en direct vindbaar.

In je testament. Je benoemt de voogd en een reservevoogd.

Beide routes zijn wettelijk volwaardig en één is genoeg. Voor samenwoners heeft het testament een streepje voor, om een reden die niets met voogdij te maken heeft. Samenwoners erven niet van elkaar. Je hebt dus toch een testament nodig en in dat gesprek komt de voogdij vanzelf ter sprake, samen met de vraag wie het vermogen van je kinderen beheert.

Doe je allebei dan houd er dan rekening mee dat je bij een wijziging aan twee plekken moet denken. Twee aanwijzingen die niet meer overeenkomen leveren precies de onduidelijkheid op die je wilde voorkomen.

Vindbaar is niet hetzelfde als geregeld

Een aanwijzing maakt iemand niet onmiddellijk en automatisch de feitelijke verzorger. De voogdij moet worden aanvaard en de wettelijke procedure moet worden gevolgd.

Niemand is verplicht de voogdij te aanvaarden. Een benoeming die iemand pas na jullie overlijden ontdekt is dus een gok. Vraag de persoon die je in gedachten hebt of hij het wil en bespreek de praktische kant. Woont hij ver weg? Moeten de kinderen dan van school wisselen? Heeft hij zelf al een vol huis?

Wijs altijd een reservevoogd aan. Ook je eerste keuze kan wegvallen of nee zeggen.

Regel het vermogen apart

Een goede voogd is niet automatisch een goede beheerder van geld. Dat zijn twee talenten en ze zitten zelden in dezelfde persoon.

In je testament kun je bepalen dat het erfdeel van je kinderen onder bewind staat en wie dat bewind voert. Je bepaalt ook tot welke leeftijd dat duurt. Zonder regeling krijgt een kind het volledige erfdeel op zijn achttiende.

Denk ook aan de voogd zelf. Twee kinderen opnemen kost geld. Een grotere auto, een extra kamer, meer boodschappen. Je kunt daarvoor een bedrag legateren zodat de voogd dat niet uit eigen zak hoeft te betalen.

Waarom dit voor samenwoners anders ligt

Twee redenen, en het zijn niet de redenen die je zou verwachten.

Ten eerste is bij samenwoners vaker iets niet geregeld rond het gezag. Daardoor komt scenario 1 vaker in beeld dan bij gehuwden, waar het gezag van beide ouders vanzelf loopt.

Ten tweede erven samenwoners niet van elkaar. Bij gehuwden gaat het vermogen naar de langstlevende en is er iets om de kinderen mee te onderhouden. Bij samenwoners kan het vermogen juist versnipperen op het moment dat er iemand kosten maakt voor de kinderen.

Controleer of het gezag goed is geregeld. Regel de voogdij, het bewind en het erfrecht in je testament. Regel de onderlinge afspraken en het verblijvingsbeding in je samenlevingscontract. Die drie horen bij elkaar en werken half als je er maar één van doet.